Wie is die man die in december ons allen laat spelen?
In mei, zo vroeg was Sinterklaas dit jaar al bij ons. In een groots aangekondigd extra journaal zou iets belangrijks bekendgemaakt worden. Bram van der Vlugt gaf zijn staf over aan Stefan de Walle. Een nieuw gezicht voor de toch al oude Sint. Maar wie is die Sinterklaas eigenlijk?
Velen van ons kennen vast de geschiedkundige verhalen van de bisschop van Myra in het toenmalige Klein-Azië, nu Zuidwest-Turkije. Deze bisschop werd in de eeuwen daarna heilig verklaard en werd beschermheilige van verschillende bevolkingsgroepen, zoals kooplieden, zeelieden, ongehuwde vrouwen en kinderen. De Sinterklaas die wij kennen gaat echter terug tot 1850 met als inspiratiebron het prentenboek Sint Nikolaas en zijn knecht van de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman. Maar hoe kunnen wij Sinterklaas benaderen vanuit de theaterwetenschappelijke theorie?
Allereerst is daar de geschiedenis; Sinterklaas als een historische ervaring. Geschiedkundigen en filosofen Johan Huizinga en Frank Ankersmit hielden er hun eigen visies op na, wat de historische ervaring in het nu kan betekenen. De overeenkomst van hun visie is dat geschiedenis en de ervaring van geschiedenis altijd een persoonlijke gebeurtenis is, in de historische, collectieve gebeurtenis. Er is altijd sprake van een interpretatie. Desalniettemin is voornamelijk volgens Ankersmit deze persoonlijke ervaring van waarde, zoals hij betoogd in zijn boek De sublieme historische ervaring. In het laatste hoofdstuk van dat boek gaat Ankersmit in op nostalgie. Een persoonlijk gekleurde historische ervaring of: ‘(…) de nostalgische herinnering van het verleden is eerder eigen aan het individu dan aan de collectiviteit.’ Daarbij is natuurlijk kennis en ervaring over het historische feit van belang. Bij Sinterklaas zou dit kunnen gaan over jeugdherinneringen, maar ook over kennis met betrekking tot de historische achtergrond van Sinterklaas. Huizinga stelt dat het verleden gestalte kan krijgen in objecten die óf resten, óf symbolen van het verleden zijn. Sinterklaas kan dus een nostalgische historische ervaring los maken.
Deze historische ervaring vindt zijn oorsprong rond 1850 en wordt gevormd door de kleding, het voorkomen, het vervoer en het onderkomen van de Sint en zijn pieten. Dit historische element en het naspelen van iets neigen naar re-enactment – het naspelen van historische gebeurtenissen – maar het geheel staat te veel in de huidige moderne tijd om over een werkelijk re-enactment te spreken. Het herhalen van gebruiken met historische voorwerpen en kleding heeft in dit geval meer met een ritueel en een traditie te maken.
Volgens Schenkman kwam Sinterklaas zo aan in 1850
Daarnaast zijn er natuurlijk de elementen van performance en participatie in het hele Sintklaasfeest. In Performance Studies; An introduction van Richard Schechner gaat Schechner in op wat performance is. Hij stelt dat elke gebeurtenis, handeling en gedraging gezien kan worden ‘als’ een performance of als iets dan een performance ‘is’. Hierbij gaat het om de intentie van performer en toeschouwer. Schechner tekent echter aan dat de scheidingslijn tussen de twee steeds meer vervaagd, omdat er bij sociale en culturele activiteiten ook sprake is van verkleden, zien en gezien worden.
Wanneer we kijken naar wat performance en participatie is, dan is er bij het Sinterklaasfeest sprake van make-believe waarbij grens tussen performance en werkelijkheid vervaagt. De organisatie en de mensen die door een concept weten wat te doen, zijn de performers en de mensen die meedoen zijn participanten. Bij de intocht is er sprake van een performance, de toeschouwers zijn participanten. Bij pakjesavond zijn de ongelovigen degene die sturen en dus performers en zijn de gelovigen participant.
Maar het Sinterklaasfeest laat zich moeilijk in één hokje duwen. Dit komt mede door het ambigue karakter van het feest. Aan de ene kant een groep die niet weet dat er een spel gespeeld wordt en de gebeurtenissen voor waar aanneemt, daar tussenin een groep die het waarheidsgehalte probeert te bekrachtigen en daar weer boven mensen die een waarheid spelen. Door het fictieve personage dat ergens in de geschiedenis zijn oorsprong kent te verheffen tot een waarheid, maakt dat we kunnen spreken van een geloof en bij een geloof horen rituele handelingen. Daarom kunnen we het Sinterklaasfeest in mijn optiek het beste zien ‘als’ performance met een hoog participatie-gehalte, waarbij nostalgie en aankleding voor een historische ervaring kunnen zorgen.